Jodendom

Deel 1. Geschiedenis en het Verbond.

Geschiedenis of verhaal? De les maakt onderscheid tussen overgeleverde geloofsverhalen en historisch onderzoek. De verhalen over Abraham, Isaak en Jakob zijn geloofsverhalen. De les neemt ongeveer vijfhonderd voor Christus als overgang naar de periode van de geschiedenis. Dat is de indeling van dit lesboek.
Volgens de verhalen begint het jodendom met Abraham, de eerste aartsvader, rond tweeduizend voor Christus. In een omgeving waarin veel mensen meerdere goden vereren, gelooft Abraham in één God. Mensen sluiten zich bij hem aan en trekken met hem rond.
Het Verbond staat centraal. God belooft het volk een eigen land. Daar staat tegenover dat het volk zich aan Gods regels houdt. Isaak en Jakob zijn Abrahams opvolgers. Let op de familie: Isaak is Abrahams zoon; Jakob is Isaaks zoon, dus Abrahams kleinzoon. Jozef, een zoon van Jakob, komt in Egypte terecht.
Volgens het verhaal leeft het volk later als slaaf in Egypte. Rond dertienhonderd voor Christus plaatst de les het verhaal van Mozes. Mozes bevrijdt het volk en leidt het uit Egypte. Deze uittocht heet de Exodus. Het volk trekt veertig jaar door de woestijn. Mozes ontvangt van God de Thora en de tien geboden. Daarmee wordt het Verbond opnieuw bevestigd.
Rond duizend voor Christus beschrijft de les koning David, die het grondgebied uitbreidt. Zijn zoon Salomo bouwt de eerste Tempel in Jeruzalem: een plaats om God te eren en te dienen. Ook de Tempel maakt de band tussen God en het volk zichtbaar.
Het land valt later uiteen in een Noordrijk en een Zuidrijk. De Babyloniërs verwoesten Jeruzalem en de Tempel en voeren mensen weg naar Babylonië. Dat heet de Babylonische ballingschap. Verhalen die eerder mondeling werden doorgegeven worden opgeschreven om de traditie te bewaren.
Rond vijfhonderd voor Christus beschrijft de les de terugkeer naar Jeruzalem en de herbouw van de Tempel. Het geloof krijgt opnieuw vorm. De les noemt samenkomsten in de synagoge, geregelde lezingen uit de Thora en regels over huwelijken.
Later worden de Romeinen de machthebbers. Er ontstaan conflicten. In zeventig na Christus verwoesten zij de tweede Tempel. De les verbindt dit met de diaspora: de verspreiding van joden over verschillende landen. Ook buiten het oorspronkelijke woongebied blijven geloof, teksten en cultuur belangrijk.
Joden worden in verschillende tijden gediscrimineerd en vervolgd. Antisemitisme betekent jodenhaat of vijandigheid en discriminatie tegen joden. In de middeleeuwen werden joden bijvoorbeeld ten onrechte beschuldigd van het veroorzaken van de pest. Zulke beschuldigingen rechtvaardigen vervolging niet. Tijdens de Tweede Wereldoorlog vindt de Holocaust plaats, ook Shoah genoemd: de systematische vervolging en moord op joden door de nazi's en hun helpers.
In negentienachtenveertig wordt de staat Israël gesticht. De les verbindt dat met het verlangen naar een eigen land en bespreekt ook de spanningen met andere bewoners van het gebied. Deze korte lesbeschrijving is geen volledige geschiedenis van het ontstaan van de staat.
Onthoud vooral de samenhang: het Verbond, het land, de Thora en de Tempel komen steeds terug. Onderscheid de Babylonische ballingschap, de diaspora en de Shoah: het zijn verschillende gebeurtenissen.

Deel 2. God en de geschriften.

Hoe denken joden over God? Volgens de les kan geen enkel woord God helemaal beschrijven. Woorden als goed, wijs, rechtvaardig of almachtig geven maar een deel weer. God is de onnoembare, de volkomen andere. Daarom kunnen mensen God nooit helemaal kennen.
De geloofsuitspraak luidt: Luister, Israël, de Heer, onze God, de Heer is de enige. Joden geloven in één, unieke en ondeelbare God. God is eeuwig: hij heeft geen begin of einde en is niet geschapen. Hij is ook de God van het Verbond met het volk Israël. Hij spreekt met mensen en vraagt hun te luisteren.
Volgens het geloof reist God met mensen mee, zoals met Abraham en Mozes. Hij is niet opgesloten in een beeld, maar overal aanwezig, ook wanneer mensen hem niet zien.
Uit eerbied spreken joden de godsnaam niet uit. In de les staan daarvoor de vier letters J, H, W, H. De tekst verbindt die naam met: Ik ben die zijn zal, of: Ik zal er zijn. Adonai is een titel en betekent Heer. Maak dus verschil tussen de naam en de titel.
Het belangrijkste heilige geschrift heet de TeNaCH. De naam is opgebouwd uit de beginletters van drie delen: Thora, Nevi'im en Chetoevim. De teksten zijn in het Hebreeuws overgeleverd.
Thora betekent onderwijzing of leer. De Thora bestaat uit de vijf boeken van Mozes: Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri en Deuteronomium. Ze bevatten verhalen over het ontstaan van de wereld, de aartsvaders en de uittocht, en regels voor het leven met God.
Nevi'im betekent Profeten. Profeten wijzen mensen op wat God van hen vraagt. Als het volk het Verbond en de leefregels niet naleeft, laten zij zich horen. Het volk moet volgens de les een voorbeeld zijn voor anderen.
Chetoevim betekent Geschriften. Daarin staan onder andere liederen, poëzie en verhalen over koningen. De TeNaCH bevat dus verschillende soorten teksten: verhalen, gedichten, wetten en profetieën. In de christelijke Bijbel komen deze geschriften terug als het Oude Testament. De les noemt negenendertig boeken; de indeling en telling verschillen per traditie.
De tien geboden horen bij Exodus. Volgens het verhaal ontvangt Mozes ze van God. Je hoeft ze volgens het leerdoel niet allemaal uit het hoofd te kennen, maar wel te weten wat ze zijn en hoe ze ontvangen zijn.
Het tekstvak geeft deze tien uitspraken. Eén: Ik ben de Eeuwige, uw God, die u uit Egypte geleid heb. Twee: Gij zult geen andere goden voor mijn aangezicht hebben. Drie: Gij zult de naam van God niet ijdel gebruiken. Vier: Gedenk de sabbat, dat gij die heiligt. Vijf: Eert uw vader en uw moeder. Zes: Gij zult niet moorden. Zeven: Gij zult niet echtbreken. Acht: Gij zult niet stelen. Negen: Gij zult geen valse getuigenis spreken tegen uw naaste. Tien: Gij zult niet begeren wat van uw naaste is.
In de indeling van dit tekstvak gaan de eerste vier vooral over de verhouding tot God. De laatste zes gaan vooral over de omgang met andere mensen. Denk bij de geboden aan waarden als eerbied, rust, respect, trouw, leven en eerlijkheid.

Deel 3. Pesach.

Pesach herdenkt de uittocht uit Egypte en de bevrijding uit slavernij. Het feest wordt in het voorjaar gevierd en duurt zeven of acht dagen. De precieze data volgen de joodse kalender. De les vertelt ook dat een ouder oogstfeest verband hield met de eerste gerst en lammetjes.
Voor Pesach wordt het huis grondig schoongemaakt, vooral de keuken. De tekst noemt uitgekookt bestek en speciaal Pesachservies. Matses zijn ongerezen broden. Ze herinneren aan de haast bij het vertrek: er was geen tijd om deeg te laten rijzen.
Tijdens de Seidermaaltijd wordt het verhaal van de uittocht verteld. Kinderen doen mee met teksten, liederen en vragen. Het jongste kind vraagt waarom deze avond anders is, bijvoorbeeld door het eten van matses en bittere kruiden en het aanleunen aan tafel.
Iedereen drinkt vier bekers wijn. Volgens de les verwijzen die naar Gods beloften: bevrijding uit Egypte, verlossing uit slavernij, een eigen land en het behoren tot Gods volk. Zo verwijst de maaltijd naar het Verbond.
Bittere kruiden staan voor de bitterheid van de slavernij. Appel- en notenpasta herinnert aan het werk met stenen. Het zoute water verwijst naar de tranen van de slaven. Een botje herinnert aan het lam dat in Egypte werd geslacht. Een ei staat voor nieuw leven. De traditionele slotwens is: volgend jaar in Jeruzalem.
Nu het geloofsverhaal. Mozes en zijn broer Aäron vragen de farao het volk vrij te laten. De farao weigert. Er komen tien plagen. De les noemt achtereenvolgens water dat bloed wordt, kikkers, muggen, steekvliegen, veepest, zweren, hagel en bliksem, sprinkhanen, duisternis en de dood van de eerstgeborenen.
Telkens belooft de farao het volk te laten gaan en trekt hij zijn belofte weer in. Na de sprinkhanen wil hij alleen de mannen laten vertrekken, maar Mozes wil dat het hele volk meegaat.
Voor de laatste plaag krijgt ieder gezin opdracht een lam te slachten en het bloed aan de deurposten te strijken. Volgens het verhaal gaat de dood aan die huizen voorbij. De les legt Pesach daarom uit als voorbijgaan of passeren. Het volk moet klaarstaan, met schoenen aan en een stok in de hand. Er is geen tijd om het brooddeeg te laten rijzen.
Na de dood van zijn zoon laat de farao het volk vertrekken. Later krijgt hij spijt en achtervolgt hij het met zijn leger. Bij de Rietzee lijkt het volk gevangen te zitten tussen het water en de soldaten. God draagt Mozes op zijn staf en hand over de zee uit te strekken. Een sterke wind maakt volgens het verhaal een droog pad. Het volk bereikt veilig de overkant. Als het leger volgt, stroomt het water terug. Mozes en het volk zingen een vrijheidslied.
De kern voor je toets: verbind steeds een gebruik met het verhaal. Matses verwijzen naar haast, bittere kruiden naar slavernij, zout water naar verdriet en de vier bekers naar de beloften van het Verbond. Pesach gaat over bevrijding, herinnering en het doorgeven van het verhaal.

Deel 4. Rosj Hasjana.

Rosj Hasjana is het joodse nieuwjaar. Het begint bij zonsondergang en valt gewoonlijk in september of oktober. Het is een feest, maar ook een ernstige en heilige tijd om over je gedrag na te denken.
In de maand vooraf denken mensen tijdens het gebed na over het afgelopen jaar. Wie hebben zij gekwetst? Wat kunnen zij verbeteren? Zij vragen vergeving en sturen goede wensen, zoals: dat je opgeschreven mag staan voor een goed jaar.
De sjofar is een ramshoorn waarop wordt geblazen. Het geluid roept mensen op wakker te worden, na te denken over hun gedrag en zich voor te bereiden op een heilige periode. De les beschrijft het blazen in de voorbereidingstijd en tijdens het feest.
Volgens het geloofsbeeld in de les bestaat er een symbolisch hemels boek met goede en slechte daden. God beoordeelt bij Rosj Hasjana het gedrag van ieder mens. Het boek blijft tien dagen open. Bij Jom Kippoer wordt het oordeel volgens dit beeld afgesloten. Het is dus een periode van inkeer, vergeving en verbetering.
Mensen bidden in de synagoge. De les noemt witte kleding als teken van zuiverheid en heiligheid. Het feestbrood, challa, is bij deze gelegenheid rond in plaats van gevlochten. De ronde vorm staat voor de kringloop van het jaar. Appel of brood in honing staat voor de wens van een zoet en goed jaar. Ook wordt vers fruit gegeten met een gebed.
Sommige mensen gaan naar stromend water. In het gebruik dat de les beschrijft worden broodkruimels in het water geworpen. Die verbeelden slechte daden die men achter zich wil laten.
Bij Rosj Hasjana hoort het verhaal over Abraham en Isaak. Abraham en Sara hebben op late leeftijd een zoon gekregen. Volgens het verhaal krijgt Abraham van God de opdracht naar het bergland Moria te gaan en Isaak te offeren. Abraham vindt dat verschrikkelijk, maar gaat toch op reis met Isaak en de spullen voor het offer.
Isaak vraagt waar het offerdier is. Abraham zegt dat het goed zal komen. Op de berg bouwt Abraham een altaar. Hij staat op het punt Isaak te doden wanneer een stem hem tegenhoudt: doe het niet. Abraham ziet een ram die met zijn horens in de struiken vastzit. De ram wordt geofferd in plaats van Isaak. Vader en zoon keren samen terug.
De les presenteert dit als een zware beproeving van Abrahams vertrouwen en gehoorzaamheid. Het verhaal roept ook vragen op over verantwoordelijkheid en keuzes. De ram legt een verbinding met de ramshoorn, de sjofar. Bij een uitleg over Rosj Hasjana kun je het verhaal verbinden met vertrouwen, zelfonderzoek en nadenken over je handelen. Bij zulke uitlegvragen zijn meerdere goed onderbouwde antwoorden mogelijk.

Deel 5. Chanoeka.

Chanoeka heet het feest der lichtjes. Het duurt acht dagen en begint op de vijfentwintigste dag van de joodse maand Kislew. Het valt meestal in december. De precieze datum verschuift in onze kalender.
Het feest herdenkt de herinwijding van de Tempel in Jeruzalem en het verhaal van het oliewonder. Het feest is meer dan tweeduizend jaar oud. De les beschrijft de tijd van de Grieks-Syrische heerser Antiochus Epifanes.
Volgens het verhaal wil de koning dat iedereen Grieks spreekt en dezelfde goden aanbidt. Sommige joden nemen Griekse gewoonten over. Anderen willen hun eigen geloof en leefregels behouden. De koning verbiedt onder meer het houden van de sabbat en het leren van de Thora. In de Tempel worden niet-joodse goden vereerd en wordt een varken geofferd, wat de Tempel volgens de joodse regels onrein maakt.
Soldaten komen in een dorp met een beeld van Zeus. Iedereen moet ervoor knielen. De belangrijke dorpsbewoner Matitjahoe weigert. Wanneer een andere man wel wil knielen, ontstaat er een gewelddadig conflict. Matitjahoe, zijn vijf zonen en medestanders verzetten zich tegen de soldaten. De opstand begint.
De groep trekt zich terug in de bergen. Steeds meer mensen sluiten zich aan. Na de dood van Matitjahoe wordt zijn zoon Jehoeda, ook Juda genoemd, de leider. Zijn strijders heten de Makkabeeën. Juda heeft de bijnaam de Hamer.
Na jaren van strijd veroveren zij de Tempel. Het gebouw is geplunderd en beschadigd. Ze verwijderen de afgodsbeelden, maken alles schoon en herstellen de heilige plaats. Op de vijfentwintigste dag van Kislew kan de Tempel opnieuw worden ingewijd.
In de Tempel staat de menora, een kandelaar met zeven lichtjes. Men vindt maar één klein kruikje zuivere olie, genoeg voor één dag. Nieuwe olie maken duurt acht dagen. Toch steken ze de menora aan. Volgens het geloofsverhaal blijft het licht acht dagen branden, tot er nieuwe olie beschikbaar is. Dat is het Chanoekawonder.
Tijdens Chanoeka gebruikt men een chanoekia. Die heeft negen plaatsen: acht voor de feestlichtjes en één voor de aansteekkaars, de sjamasj. Iedere avond brandt er één feestlichtje meer. Op de achtste avond branden alle acht feestlichtjes. De sjamasj dient om de andere aan te steken; het gaat niet om één kaars die acht dagen onafgebroken moet branden.
Veel mensen eten in olie gebakken lekkernijen, zoals zoete oliebollen. De olie verwijst naar het wonder. Kinderen krijgen bijvoorbeeld chocolademunten en spelen met een dreidel, een tolletje met Hebreeuwse letters.
Onthoud het verschil: de menora heeft zeven armen; de chanoekia heeft negen plaatsen. Chanoeka verbindt licht, herinwijding, het bewaren van de eigen godsdienst en het verhaal van het oliewonder.

Deel 6. Joods worden en volwassen worden.

Hoe word je joods? De les beschrijft twee manieren: geboorte en bekering. Volgens de traditionele regel die hier wordt uitgelegd is een kind joods als de moeder joods is. De tekst verbindt dit met het doorgeven van waarden en normen in de opvoeding.
Bij bekering gaat het om geloof in God, het aanvaarden van de geboden van de Thora en verbondenheid met het volk Israël. Na een lange periode van onderwijs volgt onderdompeling in een ritueel bad, de mikwe. De les noemt voor mannen ook de besnijdenis.
Bar mitswa en bat mitswa. Volgens de les worden jongeren rond hun dertiende levensbeschouwelijk volwassen. Bij jongens heet dit bar mitswa, in de les vertaald als zoon van de Wet. Bij meisjes heet dit bat mitswa, dochter van de Wet. Vanaf dat moment dragen jongeren zelf verantwoordelijkheid voor hun godsdienstige plichten, zoals deelname aan de gemeenschap, rituelen en feesten en het naleven van leefregels en spijswetten. De les beschrijft het dragen van een tallit, het voorlezen uit de Thora en een feest met eten en dansen. Gebruiken verschillen tussen gemeenschappen.
Besnijdenis. Briet mila betekent Verbond van Besnijdenis. Het ritueel vindt volgens de les bij jongens plaats op de achtste dag na de geboorte. Het is een teken van het Verbond met God en van verbondenheid met de gemeenschap. Bij het ritueel wordt de voorhuid weggenomen. De les beschrijft dat het ook bij mannelijke bekeerlingen een rol speelt en dat medische redenen aanleiding kunnen zijn het ritueel niet uit te voeren. De tekst bespreekt daarnaast verschillende opvattingen over dit ritueel. De kern voor deze leerstof is de godsdienstige betekenis: het Verbond met God.

Deel 7. Sabbat.

Sabbat betekent rust. De wekelijkse sabbat begint op vrijdag bij zonsondergang en eindigt op zaterdagavond bij het invallen van de nacht. De les noemt als herkenningspunt drie zichtbare sterren.
Sabbat verwijst naar het scheppingsverhaal. God rust op de zevende dag. Ook de tien geboden vragen om de sabbat te heiligen: zes dagen werken en op de zevende dag rusten.
De les legt uit dat mensen op andere dagen de wereld veranderen door hun werk. Op sabbat laten zij dat los. Niet alle joden passen de regels op dezelfde manier toe. Sommige mensen werken niet, koken niet, rijden geen auto en schakelen geen licht aan. Anderen leggen vooral de nadruk op rust en ontspanning. De viering verschilt dus tussen mensen en gemeenschappen.
Op vrijdagavond wordt de tafel feestelijk gedekt, met een wit kleed, mooi servies, wijn, een beker en kaarsen. Onder een kleedje liggen twee gevlochten broden. Die heten challot, het meervoud van challa. Er wordt een zegen over de kaarsen uitgesproken. In de beschrijving van de les is het huis al verlicht voordat het gezin naar de synagoge gaat.
Na thuiskomst begint het sabbatmaal. Over de wijn wordt de kiddoesj uitgesproken. Kiddoesj betekent heiliging of heilig maken. Daarmee wordt duidelijk dat de sabbat een bijzondere, heilige tijd is. Iedereen drinkt van de wijn. Ook over het brood wordt een zegen uitgesproken.
De twee broden herinneren aan de tocht door de woestijn. Volgens het verhaal viel op vrijdag een dubbele hoeveelheid manna, zodat er op sabbat niet verzameld hoefde te worden. Men eet brood met zout. De les verbindt het zout met de vroegere offers.
Bij de maaltijd kan men bijvoorbeeld vis, kippensoep, kip en aardappels eten. Er worden sabbatliederen gezongen. De woorden zijn soms oud, terwijl de melodieën kunnen veranderen.
Op zaterdagochtend is er opnieuw een dienst in de synagoge. De Thorarol wordt uit de heilige ark gehaald en er wordt uit voorgelezen. Gastvrijheid, familiebezoek en aandacht voor ouderen en zieken kunnen deel uitmaken van de dag.
Op zaterdagavond sluit de havdala de sabbat af. Havdala betekent scheiding: de heilige tijd wordt onderscheiden van de gewone week. Bij de plechtigheid horen een beker wijn, een gevlochten kaars met meerdere lonten en geurende kruiden. Iedereen kan aan de kruiden ruiken. De geur helpt de herinnering aan sabbat mee te nemen de week in. In een lofspreuk wordt God bedankt voor het onderscheid tussen het heilige en het gewone.
Voor je toets: ken begin en einde, de verbinding met de schepping en het gebod, en de betekenis van challot, kiddoesj en havdala. Leg ook uit dat sabbat ruimte maakt voor rust, geloof en gemeenschap.

Deel 8. Koosjer en symbolen.

Koosjer betekent volgens de joodse spijswetten toegestaan of geschikt. Niet-koosjer betekent niet toegestaan. Spijswetten zijn godsdienstige regels over eten en drinken. De les onderscheidt drie hoofdgroepen: regels over diersoorten, het verbod op bloed en het gescheiden houden van vlees en melk.
Bij zoogdieren zijn twee kenmerken nodig: het dier herkauwt én heeft gespleten hoeven. Een koe voldoet aan beide kenmerken. Een varken heeft wel gespleten hoeven maar herkauwt niet, en voldoet dus niet. Het gaat om beide voorwaarden samen.
Vissen moeten zowel vinnen als schubben hebben. Schaal- en schelpdieren vallen daar niet onder. De les noemt ook niet-toegestane vogels en legt uit dat eieren van zulke vogels niet toegestaan zijn.
De tweede hoofdregel betreft bloed. Bloed symboliseert het leven van het dier en mag niet worden gegeten of gedronken. De les beschrijft daarom een speciale rituele slacht en het verwijderen van bloed door een deskundige. De godsdienstige betekenis staat hier centraal.
De derde hoofdregel is het scheiden van vlees en melk. Men eet ze niet samen in één maaltijd. Voor de bereiding worden aparte pannen gebruikt en ook servies en bestek worden gescheiden gehouden. Na vlees wacht men een bepaalde tijd voordat men melkproducten neemt. Een gerecht met vlees en kaas voldoet dus niet aan deze regel, ook als het vlees van een toegestane diersoort komt.
De davidster is een bekend joods symbool. De ster heeft zes punten en staat bijvoorbeeld op de Israëlische vlag. De les verbindt de naam met koning David, die rond duizend voor Christus wordt geplaatst. Over de oorsprong van de ster als joods symbool is niet alles bekend.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd een gele ster door de nazi's misbruikt om joden herkenbaar te maken en uit te sluiten. Maak daarom onderscheid tussen de davidster als symbool en de vervolgingsmaatregel die de jodenster wordt genoemd. De verantwoordelijkheid voor de vervolging ligt bij de vervolgers.
De menora is een zevenarmige kandelaar. Volgens het bijbelse verhaal gaf God opdracht zo'n kandelaar te maken, met een schacht, armen en versieringen als bloemen, knoppen en bloesems. De les verbindt de menora met de Boom des Levens. De menora is ook een officieel staatssymbool van Israël.
De kandelaar bracht licht in de Tempel. Licht verwijst in de les naar de opdracht om een voorbeeld te zijn voor andere mensen: een licht voor de wereld. Zo verwijst het symbool opnieuw naar het Verbond met God.
Verwar de menora niet met de chanoekia. De menora heeft zeven armen. De chanoekia heeft acht feestlichtjes en een aparte aansteekplaats, samen negen.

Deel 9. Plaatsen van samenkomst.

De Klaagmuur staat in Jeruzalem en is een zeer heilige plaats in het jodendom. De les verbindt de muur met de vroegere Tempel. Nauwkeuriger gaat het om een overgebleven steunmuur van het Tempelplatform. Bij de muur bidden mensen en stoppen zij briefjes met gebeden en wensen tussen de stenen. Dat drukt hoop en verbondenheid met God uit. Het is geen garantie dat iedere wens uitkomt. De les noemt hoofdbedekking bij een bezoek en het verzamelen en begraven van de briefjes.
Synagoge betekent samenkomst. Joodse gelovigen komen er om te bidden, te zingen, feest te vieren en de Thora te bestuderen. Een ander woord is sjoel. Dat woord hangt samen met school en laat zien hoe belangrijk onderwijs is.
De les verbindt het ontstaan van synagogale samenkomsten met mensen die in ballingschap ver van Jeruzalem leefden. Zij wilden samen Gods woord bestuderen. Na de verwoesting van de Tempel in zeventig na Christus wordt de synagoge nog belangrijker als huis van gebed en leren. Het geloof kan zo ook zonder Tempel en in de diaspora worden beoefend.
In de synagoge staat de heilige ark. Dat is de kast waarin de Thorarollen worden bewaard. De bima is de verhoging met een leestafel waar uit de rollen wordt voorgelezen. Onthoud het verschil: in de ark bewaart men de rollen, vanaf de bima leest men eruit.
De rabbijn is een wetgeleerde en leraar. Een rabbijn legt de leefregels van de Thora uit, geeft onderwijs en ondersteunt de gemeenschap, bijvoorbeeld door zieken te bezoeken. Een rabbijn hoeft niet bij elke dienst aanwezig te zijn.
De les beschrijft een dienst van ongeveer tweeënhalf uur, waarin gezamenlijk in het Hebreeuws wordt gebeden en gezongen. De chazan is de voorzanger of gebedsleider. Hij helpt de aanwezigen het gebed te volgen en zingt bepaalde gedeelten.
De lezing uit de Thora is een belangrijk onderdeel van de dienst. De vijf boeken zijn verdeeld in kleinere gedeelten. Iedere week wordt een gedeelte uit een Thorarol gelezen op een zangerige melodie.
De voorlezer gebruikt een jad. Jad betekent hand. Het is een aanwijsstokje, vaak met een handje aan het uiteinde. Daarmee volgt de lezer de tekst zonder met de vingers de rol aan te raken en te beschadigen.
Veel gebeden spreken van wij in plaats van ik. Dat laat zien dat iemand als lid van de gemeenschap bidt. Een keppel is een teken van eerbied voor God. Sommige mensen dragen die de hele dag, anderen bij gebed of in de synagoge.
De kern: de synagoge is een plaats voor gebed, leren en gemeenschap. Ken de woorden sjoel, heilige ark, bima, rabbijn, chazan, jad en keppel, en leg bij elk woord uit wat de functie is.